گستردگى و همه جانبگى در اين بخش به خدماتى كه متقابلًا ايران و ايرانيان نسبت به اسلام و يا تمدن اسلامى انجام داده‌اند مىپردازيم . در آغاز بخش دوم تذكر داديم كه خدمت يك قوم به يك دين اين است كه نيروهاى مادى و معنوى خود ، ذوق و استعداد و فكر و ابتكار خود را در اختيار آن قرار دهد و در اين كار خلوص نيت داشته باشد . ايرانيان بيش از هر ملت ديگر نيروهاى خود را در اختيار اسلام قرار دادند و بيش از هر ملت ديگر در اين راه صميميت و اخلاص نشان دادند . در اين دو جهت هيچ ملتى به پاى ايرانيان نمىرسد ، حتى خود ملت عرب كه دين اسلام در ميان آنها ظهور كرد . هدف ما در اين بخش اثبات اين دو جهت است ، خصوصاً جهت دوم . راجع به خدمات فراوان ايرانيان به اسلام زياد سخن گفته مىشود ، ولى كمتر به اين نكته توجه مىشود كه ايرانيان شاهكارهاى خود را در راه خدمت به اسلام به وجود آوردند و جز نيروى عشق و ايمان نيروى ديگرى قادر نيست شاهكار خلق كند . و در حقيقت اين اسلام بود كه استعداد ايرانى را تحريك كرد و در او روح تازه‌اى دميد و او را به هيجان آورد ؛ اگر نه ، چرا ايرانيان صد يك اين همت را در راه كيش پيشين خويش بروز ندادند ؟ . به همان نسبت كه اسلام يك دين همه جانبه است و بر جنبه‌هاى مختلف حيات